Noodzakelijk ambacht

Klein Calliope bij de piano kleur_DSC4312

Guido van Oorschot – 

Calliope Tsoupaki is de derde Componist des Vaderlands. Wie is zij en wat zijn haar plannen? ‘Ik wil ons vak voor een breed publiek zichtbaar maken.’

Natuurlijk was Calliope Tsoupaki verbaasd toen men haar polste of ze Componist des Vaderlands wilde worden. Kijk naar haar naam: honderd procent Grieks. Luister naar haar muziek: iets Byzantijns, of antiek Grieks, of oerouds schemert er algauw doorheen. ‘Tegelijkertijd heb ik al jaren een Nederlands paspoort. En niet zomaar: ik heb Nederland lang geleden geadopteerd als mijn artistieke vaderland.’

Spoelen we de tijd drie decennia terug. Op de kade van Piraeus, haar geboortestad, pakt de twintiger Tsoupaki de boot. Ze moet en zal naar Nederland. De taal heeft ze alvast geleerd. Over de namen van componisten als Guus Janssen en Cornelis de Bondt zal ze haar tong niet breken. Ook heeft ze cassettebandjes met Nederlandse muziek stukgedraaid, vooral die van ene Louis Andriessen. Bij hem moet ze zijn. ‘Ik ging op reis zoals een gezel in de Middeleeuwen: om de kunst te leren bij een bewonderde meester. Het bloeiende, vrijzinnige muziekleven kreeg ik er gratis bij.’

 Eigen circuitjes
Calliope Tsoupaki ontvangt mij op haar Amsterdamse werkkamer. Die ligt weliswaar driehoog achter, maar is een creatief lustoord met klavier, boeken, cd’s en iconen. Zeeblauwe ogen heeft ze – nog een reden waarom de componist zich in Griekenland altijd een buitenbeentje heeft gevoeld. Ja, ze heeft getwijfeld of ze, na Willem Jeths en Mayke Nas, wel de derde Componist des Vaderlands wilde worden. ‘Mijn werk vreet zoveel energie. Hoe kan ik het waarmaken, als ik nu al dag en nacht pieker over de noten die ik onder handen heb?’

Tot ze besefte: dat is nu precies het probleem. Waarom zijn componisten als beroepsgroep zo onzichtbaar? Omdat ze ronddraaien in hun eigen kamertjes en hun eigen circuitjes. ‘Daar wil ik als Componist des Vaderlands iets aan doen. We zijn geen geesten, we zijn mensen van vlees en bloed. We hebben een ambacht dat al eeuwen bestaat en zal blíjven bestaan. Dat wil ik voor een breed publiek zichtbaar maken.’

Tijdloze klassieker
Voor dat brede publiek lijkt haar eigen muziek alvast geknipt. Calliope Tsoupaki mag dan hebben gestudeerd bij Louis Andriessen, frontman van de beukende en hakkende ‘Haagse School’, háár visioenen zijn vooral melodisch. ‘Mijn muziek klinkt alsof hij al eeuwen heeft bestaan. Hij is reflectief, beschouwend. Maar dat tijdloze is schijn. Het is een persoonlijk idioom dat ik met dertig jaar hard werken heb verworven.’

Neem Salto di Saffo,haar recentste grote stuk, het valt terug te luisteren op NPO Radio 4. De melodie waarmee het orkest opent kan nog alle windstreken op. Maar na een halve minuut sluipt de Oriënt binnen, met panfluit, blokfluit, glijtonen en trillers. Kakelverse noten zijn het, maar naar de geest waaien ze langs de Egeïsche Zee, oude tempels, geheime riten.

Een tijdloze klassieker, kopte NRC Handelsbladna de première. Of het melancholieke muziek is? Door de studio driehoog achter werpt Calliope Tsoupaki een strenge blik. ‘Dan plak je er een eenduidig gevoel op. Terwijl mijn muziek nooit eenduidig is. Ik componeer volgens een principe waarvoor het Grieks het mooie woord charmolypi kent. Dat betekent niet droevig en niet vrolijk, maar beide emoties tegelijk.’

Positief belichten
Soms moet een Componist des Vaderlands snel en praktisch handelen. Bijvoorbeeld als in Nederland iets schokkends of heuglijks voorvalt. Lukt het Calliope Tsoupaki dan binnen een etmaal muziek te leveren? ‘Natuurlijk, dat heb ik al eerder gedaan, met veel plezier. Nadat Harry Mulisch in 2010 was overleden heb ik een nacht doorgewerkt aan Vesuvius 1927, een 1-minuutopera voor De Wereld Draait Door.’

En stel: er is ophef over subsidieslurpers. Springt Calliope Tsoupaki dan in de bres op radio en tv? ‘Dat ben ik als ambassadeur van de Nederlandse componisten verplicht. Maar ik ga niet in een reflex roepen: help, we worden aangevallen! Ik wil het vak op een positieve manier belichten.’

Componeren, zegt Calliope Tsoupaki, vraagt sterke zenuwen. ‘Een creatief vak geeft altijd stress. Dan zit ik hier op mijn werkkamer te broeden op een nieuw stuk en begin met niks. Alles, álles moet constant geboren worden.’ Tegelijkertijd heeft ze het mooiste beroep op aarde, een noodzakelijk beroep bovendien. ‘De kracht van componisten is dat ze muziek scheppen. Muziek zegt iets over de mens wat op een andere manier niet gezegd kan worden. Het opent een poort naar een wereld waarvan je niet wist dat hij bestond. Dat ga ik als Componist des Vaderlands uitdragen, even dienstbaar als een bouwvakker of vuilnisman.’